كثير و با انزال واقع شود . فائده در تدبير جماع بايد دانست كه صاحب مزاج گرم و تر اندر اين كار قوى باشد و ضرر كمتر يابد از جماع . و صاحب مزاج گرم و خشك نيز قوى بود و ليكن اثر خشكى در وى ظاهر شود و هزال بدن و غور عين پديد آيد . و صاحب مزاج سرد و تر و سرد و خشك هر دو در اين امر ضعيف باشند و به مضرت جماع زود متأثر گردند . و بهترين وقت جماع به طور قدما آن است كه غذا از معده گذشته باشد و هضم اول و ثانى تمام شده . و بوعلى و ديگر محققان بر آنند كه بدين قول التفات نبايد كرد ، زيرا كه در اين وقت جوع باشد و معده خالى شده و در خلوى معده جماع به غايت بد باشد ، پس وقت احسن آن بود كه طعام در معده هضم شده باشد اما بتمامه از معده نگذشته باشد و حال هضم چون يكسان نيست هر يكى را از اين امر حكم به وقت كلية ثابت نبود . بالجمله به اعتبار اكثر امزجه آنچه اصلح مىنمايد اين است كه بعد تناول طعام اقل مرتبه تا سه ساعت نگذرد شروع در اين نكند و بساط مباشرت آنگاه منبسط گرداند كه شهوت صادق بود و اوعيهء منى ممتلى و قوتهاى تن سالم و قوى و آلت انتشار تمام پذيرفته بىباعثى خارجى چون خيال و لمس و ملاعبت و امثال آن . و وقتى شروع كند كه هوا معتدل بود . و پيش از دخول مس و ملاعبت بسيار نمايند و ثديين مدخوله را قدرى بمالند و سر قضيب بر دهليز فرج بسايند تا شهوت زن غلبه نمايد و در هيئت چشم او حمرت و تغيير پديد آيد پس دخول نمايند . و بايد كه ايلاج به سرعت و شدّت كند و اخراج به ملائمت و تدريج . و هرگاه منى بجنبد بر آمدن دهند و قطعا باز ندارند . و گفته‌اند جماع كه به الحاح و حركت بسيار شود ضرر دارد و آخر ضعف در باه مىآرد . و همچنان با حائض و نابالغ و با زنان كه بعيد العهد از جماع باشند مضر است و كثرت استعمال بواكر بدستور ، اما باكره مشتهات كه گاه‌گاه دست دهد حكم اكسير دارد كما لا يخفى على اهل التجربة . و جماع عقب تُخَمَه و بعد استفراغ قوىّ و بىخوابى و رياضت و اعيا و رنج و حال همّ و غم مفرط نشايد كرد ، كه از كثرت تحليل بيم غشى باشد و البتّه ضعف آرد . و ايضا در مستى و خمار نشايد كرد . و وقتى كه تن گرم باشد يا سرما يافته شود اجتناب از اين واجب است . و آن را كه يابس المزاج بود يا قلب يا معده يا احشا يا چشم يا اعصاب او ضعيف باشد تقليل اين كار لازم است . و پس از وطى آب سرد و شربت سرد نشايد نوشيد كه استرخا و رعشه و استسقا مىآرد . و ايضا به آب سرد غسل نبايد كرد و خويشتن را از هواى سرد محفوظ بايد داشت . و اگر در حال جماع سرما در پشت پديد آيد يا نزد اين كار لرزه در بدن افتد يا از لذات وقاعى رنجى رسد يا از اندام‌ها بوى بد آيد نشان اجتماع اخلاط فاسد باشد ، در اين صورت احتراز از وطى كند و تنقيهء بدن نمايد . و هر كه بعد جماع لقمه‌اى چند چرب و شيرين تناول همىكند ضرر ضعف جماع به او نرسد . و دوام شرب شير گاو به دستور سقى قوت است . و تدهين بدن و كف پاى به ادهان خوشبوى كذلك حافظ قُوى و منعش حرارت و باه است . و نخود در قدرى آب تر كرده و صبح آن را مقشَّر كرده حسب برداشتِ هاضمه دو سه توله خوردن و آب وى قدرى عسل يا قند آميخته يا بدون امتزاج آن نوشيدن